ಚಿತ್ರದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್

ಚಿತ್ರದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಇತಿಹಾಸವು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹತ್ವದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಹಲವು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಕಾಲ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ನಾಯಕ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು 1779ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ತಂದೆ ಹೈದರಾಲಿ, ಕೊನೆಯ ನಾಯಕ ದೊರೆ ಐದನೇ ಮದಕರಿ ನಾಯಕನಿಂದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು: ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಹೈದರಾಲಿ; ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಅಲ್ಲ. ಹೈದರಾಲಿಯ ನಂತರ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವೂ ಅವನ ಆಡಳಿತದ ಭಾಗವಾಯಿತು.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ನಾಯಕರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯ

ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ನಾಯಕ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಬೃಹತ್ ಕೋಟೆ, ಬಲಿಷ್ಠ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಮಧ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.

ಕೊನೆಯ ನಾಯಕ ದೊರೆ ಐದನೇ ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಮರಾಠರಂತಹ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟದ ನಂತರ 1779ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು.

ಈ ಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ನಾಯಕರ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು.

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ

1782ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವನ ಮಗ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಇದರೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವೂ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತದ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಮಧ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿನ ಅದರ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಟೆಯಿಂದಾಗಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಸೈನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿತ್ತು.

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತದ ಬಹುಭಾಗವು ಮೈಸೂರು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ, ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮರ ನಡುವಿನ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು.

ಈ ವಿಶಾಲ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದಂತಹ ಬಲಿಷ್ಠ ಕೋಟೆಗಳು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯ ಬಲವರ್ಧನೆ

ಭವ್ಯವಾದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮೂಲತಃ ನಾಯಕ ಅರಸರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿ, ಹಲವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದರು. ಮೈಸೂರು ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರವೂ ಕೋಟೆಯ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಹೈದರಾಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿ, ಆ ಕಾಲದ ಸೈನಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಕೋಟೆಯ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳು, ಬುರುಜುಗಳು, ದ್ವಾರಗಳು, ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನವು ಪ್ರದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದವು.

ಇಂದು ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಾಯಕರು ಹಾಗೂ ನಂತರದ ಮೈಸೂರು ಆಡಳಿತ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ

ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಸೈನಿಕ ನೆಲೆ, ರಕ್ಷಣಾ ದುರ್ಗ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು.

ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಗುಡ್ಡಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಬಲಿಷ್ಠ ಕೋಟೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವವೇ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ನಾಯಕರು, ಹೈದರಾಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.

ಮೈಸೂರು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ

ನಾಯಕರ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡ ನಂತರ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ವಿಶಾಲ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹ, ಸೈನಿಕ ಸಂಘಟನೆ, ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ರಾಜ್ಯದ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

ಹೀಗಾಗಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಯಕ ರಾಜ್ಯದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿತು.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಸಂಘರ್ಷ

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತವು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು.

ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಈಗಾಗಲೇ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ, ಈ ಅವಧಿಯ ಅದರ ಇತಿಹಾಸವು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ರಾಜ್ಯದ ವಿಶಾಲ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿತು.

ಈ ಸಂಘರ್ಷವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ 1799ರ ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿತು.

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆಡಳಿತದ ಅಂತ್ಯ

1799ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮರಣಹೊಂದಿದನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಭವಿಸಿತು.

ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಒಡೆಯರ ರಾಜವಂಶವನ್ನು ಮೈಸೂರು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಪುನರ್‌ರಚನೆಯಾದ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದು, ನಂತರ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭಾಗವಾಯಿತು.

ಹೀಗಾಗಿ 1779ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ನಾಯಕರ ಪತನದಿಂದ 1799ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಪತನದವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಹೈದರಾಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರ ಮೈಸೂರು ಆಡಳಿತದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿತ್ತು.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆ

ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ.

ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಾಯಕ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ವಿಶಾಲ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿತು.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ನಾಯಕ ಅರಸರ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದ ಕೋಟೆಯು ಹೈದರಾಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ದುರ್ಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಪತನದ ನಂತರ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿತ ಒಡೆಯರ ಆಡಳಿತದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.

1779ರಲ್ಲಿ ಮದಕರಿ ನಾಯಕನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯದಿಂದ 1799ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಪತನದವರೆಗೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವು ಮಹತ್ವದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಹೃದಯವಾಗಿದ್ದ ಬಲಿಷ್ಠ ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯು ನಂತರ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಇಂದು ಈ ಕೋಟೆಯು ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ ನಾಯಕರು, ಹೈದರಾಲಿ, ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಮೈಸೂರು ಆಡಳಿತ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಯುಗಗಳ ಜೀವಂತ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.